Lokma

Tanım

Keskin ve Güneş’e göre lokma Arapça kökenli bir sözcüktür, bir yudumluk ekmek ya da yemek anlamına gelir ve tasavvuf çevrelerinde genel olarak “yemek” karşılığında kullanılır. Alevi ve Bektaşi geleneğinde ise cemlere ve törenlere getirilen, dua edildikten sonra topluluk içinde paylaşılan yiyeceğin adıdır. Aynı yazarlara göre terim ritüellerde yer alan bütün yiyecek ve içecekleri kapsar. Özellikle cemde kesilen kurbandan hazırlanan yemeğe lokma denir.

Dedekargınoğlu’na göre ceme gelirken getirilen meyve, çörek, kömbe ya da helva gibi yiyeceklere niyaz denir. Bu niyazlar dede tarafından dualandıktan sonra lokma olur. Dedekargınoğlu’nun aktardığı niyaz duası “Bism-i Şâh” sözüyle başlar. Ona göre Alevilikte bu tür dualara gülbank da denir.

Lokma türleri

Kaynaklar lokmayı vesilesine göre farklı adlarla anar:

• Kurban lokması: Keskin ve Güneş’e göre cemde kesilen kurbanın eti, dua okunduktan sonra “rıza lokması” olarak dağıtılır. Kılavuz ve Şahin, Er’e dayanarak Alevi toplumunda kurbanın kendisinin de “lokma”, “tercüman” ya da “rıza lokması” diye anıldığını aktarır.
• Niyaz: Katılımcıların ceme getirdiği ve dede tarafından dualanan yiyeceklerdir.
• Hızır lokması: Çınar’ın derlemesine göre Hızır orucunun ardından pişirilip komşularla birlikte dualanarak yenen yiyeceğe ve Hızır cemine getirilen yiyeceklere bu ad verilir. Çınar, Hızır’ın adı anılarak ikram edilen her yiyecek ve içeceğin lokma sayıldığını ve kurban kesemeyenlerin kansız kurban sayılabilecek kömbe pişirip lokma olarak dağıttığını aktarır.
• Ölenler için lokma: Dönmez ve arkadaşlarına göre dardan indirme erkânının sonunda kırk yemeği ya da lokması yenir. Rençber, Adıyaman’da ölümün üçüncü, yedinci ve kırkıncı günlerinde lokma ya da ölü aşı yapıldığını kaydeder (bkz. dâr).
• Canbaş lokması: Göde ve arkadaşları Eskişehir’de, kurbanın ciğer, böbrek ve yüreğinden hazırlanan bir lokmayı bu adla anar. Aynı çalışmaya göre bu lokma ölenlerin ruhuna hediye edilmek üzere dualarla paylaşılır.

Hizmet

Göde ve arkadaşlarının verdiği on iki hizmet listesinde mutfak ve yemekle ilgili hizmetlerden biri sofracılık, öteki adıyla kurbancılıktır. Rençber’in Adıyaman’da kaydettiği erkânda kurbancı lokma tabağıyla meydana gelip dâra durur ve dede lokma için dua eder. Lokma yenildikten sonra kurbancı, herkesin hakkından razı olup olmadığını sorar.

Göde ve arkadaşlarının Eskişehir’de görüştüğü dedeye göre cemde yemek pişirme ve kurban kesme gibi görevler ikrar vermiş kişilere verilir. Aynı dede, ikrar verenler azaldığı için başlarında ikrarlı biri bulunmak şartıyla ikrarsız kişilere de görev verildiğini anlatır.

Paylaşım

Göde ve arkadaşlarının Eskişehir çalışmasına göre cemevlerinde lokmalar ceme katılanlara eşit biçimde sunulur, artanlar ihtiyaç sahiplerine ulaştırılır. Görüşülen dedeye göre dede lokmaya dua edip destur vermeden kimse yemeğe başlamaz. Aynı dede, bir köyde herkesin evden getirdiği lokmaların kimin ne getirdiği bilinmeyecek biçimde karıştırıldığını anlatır.

Lokma, rızalık ile de bağlantılıdır. Deniz ve Uysal’ın Çorum çalışmasında yer verdiği Abdal Musa birlik cemi tanımına göre lokmasına rızalık alınamayan kişi geçici olarak düşkün sayılır. Keskin ve Güneş’in Ersal ve Görgülü’den aktardığına göre Erdebil süreğindeki musahipli ocaklarda kurbanın yüreği yalnızca musahip canlar arasında paylaşılır.

Farklılıklar ve değişim

• Göde ve arkadaşlarının Eker’den aktardığı bir karşılaştırmaya göre geleneksel cemlerde katılımcılar lokmalarıyla gelip dâra durarak dededen tek tek lokma duası alır. Kent cemlerinde ise bu dua çoğunlukla cemin sonunda topluca yapılır. Ev cemlerinde lokma genellikle meyve, kurabiye ya da börekten oluşur.
• Keskin ve Güneş, Ersal’a dayanarak kurban kesilmeden cemin yapılamayacağı görüşünü aktarır. Göde ve arkadaşlarının görüştüğü dede ise ev ceminde ya da birlik lokması yapılırken kurbansız cem yapılabildiğini, bu durumda ağız tatlılığı ve sakka suyu verildiğini söyler.
• Kılavuz ve Şahin’e göre Erzurum’da lokma adı cemlerde ve önemli günlerde hazırlanan yağlı kete için kullanılır. Allah rızası için yapılan her türlü yardıma da lokma denir.
• Göde ve arkadaşlarının görüştüğü dedeye göre lokma artık kapalı kaplarla evlere de dağıtılmakta, büyük cemevlerinde ise görevli yetişmediği için dışarıdan kişiler tutulabilmektedir.