On iki hizmet

Tanım

On iki hizmet, cem ayinini yürüten görevlerin toplu adıdır. Gürkan Çil’e göre Tahtacılar bu görevlere “on iki hizmet”, görevi yapan kişilere “on iki hizmet sahibi” der. Cenksu Üçer’e göre hizmetlerin bir kısmı, bir araya gelen insanların oturma, yeme içme gibi doğal ihtiyaçlarından doğmuş, öncesine ve sonrasına dualar eklenerek birer tarikat erkânına dönüşmüştür. Hizmetlerin cemdeki sırası için cem erkânı maddesine bakılabilir.

Yaygın bir liste

Üçer’in literatüre dayanarak verdiği listede hizmetler şunlardır: cemi yöneten mürşit (dede); dedeye yardım eden rehber; haberleşmeyi sağlayan peyik; mekânın ve ceme gelenlerin evlerinin güvenliğini sağlayan bekçi; düzeni ve sükûneti sağlayan gözcü; oturuş düzenini sağlayan ve ayakkabıları teslim alan iznikçi (meydancı); bağlama çalıp nefes, düvaz imam ve mersiye okuyan zâkir; temizlikten sorumlu olan ve sembolik temizlik erkânını yapan ferraş; çerağı uyandıran çerağcı (delilci); su, şerbet ve dolu sunan sakka; semah dönen pervane; kurban ve lokmayı eşit dağıtan sofracı. Üçer, bu görevlerin bölgelere ve ocaklara göre farklı ad ve sıralarla yapıldığını da belirtir.

On İki İmam ile bağ

Üçer’e göre cemi düzenleyen kurallar On İki İmam’a nispetle on iki olarak belirlenmiştir. Ersal ve Ersöz, inanca göre her hizmetin, onu ilk yapan kişi olan bir hizmet piri bulunduğunu yazar. Onlara göre Erdebil süreğinde on iki hizmetin pirleri On İki İmam’dır, Babagan Bektaşi erkânında ise Hacı Bektaş Veli’nin halifeleri ya da başka şahsiyetler olabilir. Örneğin İmam Zeynel bir ocağın ceminde delil hizmetinin, başka bir ocağınkinde zâkir hizmetinin piri olarak anılabilir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Bektaşîlik” maddesi de Bektaşi pîr evinde On İki İmam’ı temsilen on iki post bulunduğunu yazar.

Listeler arasındaki farklar

Çil’in Keskin’den aktardığı Çanakkale Tahtacı listesinde Üçer’in listesinde olmayan hizmetler yer alır: dolu sunan şemsi, kurban için odun getiren kütükçü ve tıraş yapan salman. Bu listede pervane bekçi anlamında kullanılır. Bozkurt’un Tahtacı Yanyatır Ocağı için verdiği listede ise mürebbi, sazcı, oduncu ve kurban artıklarını gömen kuyucu bulunur, pervane çağrı yapan kişidir ve Selman diye de anılır. Bozkurt, Tahtacılarda on iki hizmetin öbür Alevilerden pek ayrılmadığını, ayrımın on iki erkânda olduğunu belirtir.

Ersal ve Ersöz, Çubuk ve Şabanözü merkezli beş Erdebil süreği ocağında cemin “12 erkân 18 hizmet” üzerine yapıldığını yazar. Onlara göre 12 erkân On İki İmam’ın temsil ettiğine inanılan hizmetleri, 18 hizmet ise imamlar dışındaki hizmetçilerin temsil ettiği hizmetleri karşılar. Cenk Güray, İbrahim Arslanoğlu’nun Kalender Veli Ocağı’na bağlı Çubuk Çit köyünde 17 erkân hizmeti saydığını aktarır. Güray’ın aktardığına göre Arslanoğlu bunların 12’sini musahip edinmiş olmayı gerektiren tarikat hizmetleri, 5’ini ise bu şartın aranmadığı şeriat temelli görevler olarak ayırır. Güray, Susuz köyünde rehber hizmetinin bulunmadığını ve seccadeci hizmetine rastlandığını da belirtir.

Salahaddin Bekki, Fığlalı’nın semah hizmetini dokuzuncu sırada pervane (semahçı) adıyla andığını, Tamay’ın ise onuncu sırada “pervane (peyk)” adını verdiğini, Fuat Bozkurt’un semah üzerine eserindeki listede pervanenin hiç yer almadığını aktarır. Daimi Cengiz’e göre iç Dersim’in küçük yerleşim birimlerinde on iki hizmetli sayısına ulaşılamaz ve katılım az olduğunda cem üç hizmet esasında yürütülür.