Cem erkânı

Genel çerçeve

Cem erkânı, bir cem ayininin baştan sona izlediği sıradır. Cenksu Üçer’e göre cem erkânı genellikle perşembeyi cumaya bağlayan gece yapılır ve on iki hizmet üzerinden yürütülür. Üçer, hizmetlerin sıralanışında ve biçiminde yöreden yöreye, ocaktan ocağa farklı uygulamalar bulunduğunu vurgular. Aşağıdaki ilk bölümler Üçer’in literatüre dayanarak verdiği genel tarifi izler; son bölüm farklı uygulamalardan örnekler verir.

Hazırlık ve meydana giriş

Üçer’in aktardığına göre hizmet sahipleri ibrik, asâ gibi araçları hazırlar, peyikler cemaate cemi duyurur. Canlar evde abdest alır, aile içinde birbirinden rızalık alır ve imkânı ölçüsünde lokma getirir. İçeri girenler eşiğe, meydana ve posta niyaz eder. Dede gelince cemaat dâra durur. Rehber cemaate dedenin cemi yürütmesine razı olup olmadıklarını sorar ve onay alınınca bir gülbank verir. Dede dua eder, bir konuşma yapar ve getirilen lokmaları dualar.

Rızalık, hizmetler, çerağ ve kurban

Üçer’in tarifinde tövbe ve tarikat abdestinden sonra ferraş meydanı süpürüp meydan postunu serer. Dede dargınları barıştırır, barışmayanlar cemden çıkarılır, cemaat birbirinden rızalık alır. Ardından hizmet sahipleri meydana çağrılır ve âşıkların on iki hizmetle ilgili deyişleri eşliğinde tek tek dua alır. Çerağ Nur suresinin 35. ayeti okunarak uyandırılır, zâkirler üç düvaz okur. Kurbancılar dua ister, dede kurbanları tekbirler. Bu bölümden sonra genelde bir ara verilir.

Tevhid, miraçlama ve semah

Aradan sonra Üçer’in “cemin mühürlenmesi” diye andığı bölüme geçilir: salavat, Nâd-ı Ali, bağışlanma ve tövbe duası okunur. Sonra genelde on iki kişilik bir halka tevhid çeker. Tevhidin hemen ardından zâkirler miraçlama okur. Miraçlamada Kırklar’ı anlatan bölüme gelinince Kırklar semahı başlar, ardından istek semahları dönülür.

Sakka, lokma ve kapanış

Üçer’e göre semahtan sonra sakka hizmetinde su dağıtılır ya da cemaatin üzerine serpilir ve Hz. Hüseyin’in susuzluğu anılır. Lokmalar ve pişen kurban eşit biçimde dağıtılır, dede sofra duasını ve cemin bittiğini gösteren duayı okur. Hizmet sahipleri süpürge çalar, postu toplar ve çerağı sır eder.

Ocak ve bölgelere göre farklılıklar

Ersal ve Ersöz, cem ritüellerinin içeriğinin bağlı olunan ocağa göre değiştiğini ve Erdebil, Çelebi, Babagan, Tahtacı süreği gibi farklı ritüeller bulunduğunu belirtir. Onlara göre bazen bir köyde birden fazla ocağa bağlı talip topluluğu ve birbirinden farklı cem ritüelleri bir arada bulunabilir.

Cenk Güray’ın 2012’de Çubuk’un Susuz köyünde kaynak kişilerle yaptığı görüşmelere dayanan akışta tören kurbanın tekbirlenmesiyle açılır. Güray’a göre bu köydeki cemlerde her hizmetin sonunda bir müzik bölümü yer alır ve bu bölümlerde düvaz-ı imamlar özel bir ağırlık taşır. Bu akışta miraçlamanın ardından tevhid gelir, Kırklar semahını ise kaynak kişilere göre musahipler döner. Güray, köyde rehber hizmetinin bulunmadığını ve bunun ocağın peygamber soyuna bağlanmasıyla açıklandığını da aktarır.

Daimi Cengiz’e göre Dersim’deki Kureyşan Ocağı cemlerinde, kendi deyişiyle Türk Alevi-Bektaşilerinin Kırklar ceminin vazgeçilmezi olan miraçlama ve düvaz-ı imam icra edilmez, repertuarda Kureyş, Düzgün ve Hızır öne çıkar. Cengiz, bugün Türkçe bilen bazı Kureyşan dedelerinin miraçlama ve düvaz-ı imam okuduğunu, 1970’ler öncesinde bunun bir istisna olduğunu da ekler. Yine Cengiz’e göre iç Dersim’de on iki hizmet esasına göre yürütülen cemler, katılım az ve hizmetçi sayısı yetersizse üç hizmet esasında yürütülür.

Fuat Bozkurt’a göre Tahtacılarda on iki hizmet ile on iki erkân ayrı ayrı işlenir. Bozkurt, Rıza Yetişen’den aktararak küçük törenlerde üç, büyük törenlerde on iki erkân yürütüldüğünü yazar. Bozkurt’un 1989’da Çanakkale’den Aydın’a uzanan gezide Yanyatır Ocağı üzerine yaptığı derlemelere göre erkânların adları ve sıraları köyden köye değişir. Bekki ise şehir Bektaşiliğinde cemlerde semaha yer verilmediğini belirtir.