Alevilikte Nevruz

Tanım

Sarıkaya’ya göre Nevruz, Orta Asya’dan Balkanlara pek çok Türk topluluğunun bahar bayramı ve yeni bir başlangıç olarak kutladığı bir gündür. Yazar, Anadolu’daki Alevi zümreler arasında bu kutlamanın o güne özgü inanç motifleri ve erkânla adeta dinî bir olguya dönüştüğünü belirtir.

Sultan Nevruz adı

Sarıkaya, Bektaşi tekke kültüründe günün “Sultan Nevruz” olarak adlandırıldığını belirtir. Söylemez’in Yaman’dan aktardığı tanıma göre baharın başlangıcı ve Hz. Ali’nin doğumu sayılan Nevruz, Alevilerce “Sultan Nevruz” diye anılır. Söylemez ise bazı yörelerde “Nevruz Bayramı” adının kullanıldığını not eder. Sarıkaya’nın görüştüğü ocak dedesine göre Kütahya Hisarcık’taki Şeyh Çakır Ocağı’nda gün “Doksan Hayrı” olarak da anılır.

Hz. Ali ile ilişkilendirilen inanışlar

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Nevruz” maddesi, Şiî ve Bektaşi geleneğinde Hz. Ali’nin doğumunun, Hz. Fâtıma ile evlenmesinin ve Hz. Muhammed tarafından halifeliğinin ilan edilmesinin Nevruz gününe denk geldiğinin ileri sürüldüğünü yazar. Töret ve Söğüt, Özkırımlı’ya dayanarak Alevi-Bektaşi topluluklarınca bu günün Kur’an’ın Hz. Muhammed’e indiği gün olarak da kabul edildiğini aktarır.

Bu inanışlar cemlerde de dile getirilir. Sarıkaya’nın katıldığı Şeyh Çakır Ocağı cemindeki dede Nevruzu peygamberliğin verildiği, Hz. Ali’nin doğduğu, Hz. Ali ile Hz. Fatıma’nın evlendiği, Gadîr-i Hum’da Hz. Ali’nin veli ilan edildiği ve Hacı Bektaş Veli’nin Anadolu’ya geldiği gün olarak anlatmıştır. Töret ve Söğüt’ün izlediği cemde Eskişehir’deki Seyyid Sultan Şücaaddin Veli Ocağı’nın dedesi ise Hz. Ali’nin doğumu ve evliliğinin yanında Miraç’ı ve Hz. Muhammed ile Hz. Ali’nin Kırklar Cemi’ne katılmasını sayar.

Sarıkaya, Hz. Ali’yle ilgili bu kabullerin büyük ölçüde Şiî-Safevî çevrelerden Türkiye Aleviliğine geçtiğini düşünür ve bu algının Anadolu’daki en önemli yazılı kaynağı olarak Yemînî’nin Faziletnâme’sini gösterir.

Nevruz cemi

Sarıkaya’nın Noyan ve Kaya’dan aktardığına göre Bektaşi tekke geleneğinde Nevruzun özel bir erkânı vardır: sabah talipler meydan evine girer, çerağ uyandırılır, nevruziyeler okunurken ayakta durulur ve süt ikram edilir. Noyan’a göre Bektaşilerde ikrarlar bu erkânda verilir. Şeyh Çakır Ocağı’nda ise Nevruz, akşam yapılan ve olağan cem erkânına benzeyen bir cemle kutlanır. Gündüz kurbanlar kesilir, yemek ve helva hazırlanır; lokma hizmeti ceme başlamadan yapılır.

Töret ve Söğüt, Seyyid Sultan Şücaaddin Veli Ocağı’nın Sultan Nevruz cemini lokma, saka suyu ve semah hizmetleriyle klasik Alevi cem yapısına büyük ölçüde uyan, ancak bölgesel ve ocağa özgü bazı farklılıklar taşıyan bir erkân olarak tanımlar. Yazarlara göre bu ocakta Nevruz cemi, öteki cemlerden farklı olarak ikrar vermemiş kişilere de açıktır.

Nevruziyeler

Nevruza özgü nefeslere “nevruziye” denir. Cengiz, incelediği nevruziyelerin çoğunun edebî biçim olarak koşma olduğunu ve ağırlıkla nevruz makamında okunduğunu belirtir. Aynı makale, Pir Sultan Abdal’a ait “Ali’m ne yatarsın günlerin geldi” nakaratlı nefesin Nevruz cemlerinde okunduğunu aktarır. Sarıkaya, Şeyh Çakır cemindeki deyişlerin Hatayi ve Pir Sultan’dan alındığını not eder.

Yöresel farklılıklar

Söylemez, Er’den aktararak Tahtacılarda Nevruz Hz. Ali’nin doğum günü kabul edilse de geleneksel uygulamaların zayıf kaldığını yazar. Cengiz’in görüştüğü bir Tahtacı kaynak kişi ise bu gün kafesteki kuşun azat edildiğini anlatır. Söylemez’in kaynak kişilerinden biri Varto’da lokma yapıldığını ve dede varsa cem kurulduğunu, bir başkası Erzincan’daki Mirzeoğlu köyünde ve Bayburt Yeniköy’de Nevruzdan önce oruç tutulduğunu anlatır. Aynı araştırmada Adıyaman Gölbaşı’nda görüşülen bir zakir ise orada bu güne özel bir ritüel yapılmadığını söyler. Söylemez’in Yaltırık’tan aktardığına göre Trakya’daki Bektaşi meydanlarında Nevruza bağlanan gece çerağlar yakılarak gece boyunca süren bir cem yapılır. Yunanistan’daki Ruşenler köyünün zakirine göre nevruz nefesleri yalnızca bu güne özel cemlerde okunur; köyden Bursa’ya göç eden aileler geleneği orada sürdürür. Yalıncak Sultan Ocağı’ndan ABF yöneticisi Sevim Yalıncakoğlu ise 2017’de Evrensel’e, kendi ocağında Sultan Nevruz cemi yıllardır yapılsa da Alevilerde sürek ve yöre farklılıkları bulunduğu için bazı yöre ve süreklerde bu cemin yapılmayabileceğini söyledi.

Seyyid Sultan Şücaaddin Veli Ocağı’nın Nevruz cemi, Seyitgazi’deki Arslanbeyli mahallesinin yanı sıra Eskişehir il merkezindeki Hacı Bektaş Veli Kültür Merkezi’nde de yapılır. Töret ve Söğüt bunu geleneksel erkânın kent ortamına taşınmasına örnek gösterir.

Alevi kurumlarında Nevruz

Kentlerdeki pek çok Alevi kurumu da Nevruzu cemlerle anar. Kendini Alevi haber ajansı olarak tanıtan PİRHA’ya göre Alevi Bektaşi Federasyonu (ABF), Alevi Dernekler Federasyonu (ADFE) ve Alevi Vakıflar Federasyonu (AVF) 21 Mart 2018’de İstanbul’daki Şahkulu Sultan Dergâhı’nda ortak bir Sultan Nevruz cemi düzenledi. Aynı ajansa göre 2024’te Türkiye’de ve Avrupa’da, aralarında Almanya’daki bazı cemevlerinin de bulunduğu birçok cemevinde Sultan Nevruz cemi yapıldı. ABF ve Avrupa Alevi Birlikleri Konfederasyonu (AABK) gibi kuruluşlar Nevruz için yazılı açıklamalar da yayımlar: ABF’nin 2026 açıklaması Sultan Nevruz’un bazı süreklerde Hz. Ali’nin doğum günü kabul edildiğini belirtir, AABK’nin 2021 açıklaması ise Nevruzu pek çok halkın ortak bayramı olarak anar. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı ise 2024’te Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü ile birlikte “Sultan Nevruz Hz. Ali Selamlaması” adlı bir konser dizisi düzenledi: ilk konser 19 Mart’ta İstanbul’daki AKM’de, ikincisi Tunceli’de yapıldı, üçüncüsü Ankara’ya planlandı.

2017 Ankara buluşması

21 Mart 2017’de Ankara’da Başbakan Binali Yıldırım’ın konuştuğu “Uluslararası Hacı Bektaş Veli ve Sultan Nevruz Cemi Buluşması”nda cemi Dede Garkın Ocağı dedesi Hüseyin Dedekargınoğlu yürüttü. Karar’a göre etkinlik Kültür ve Turizm Bakanlığı himayesinde, Dede Garkın Derneği’nin ev sahipliğinde yapıldı. Cumhuriyet’e göre ise bakanlık etkinliğe 1 milyon TL ödenek ayırdı, organizasyonu dernekle birlikte AKP Genel Merkezi yürüttü. BirGün’e göre Başbakan Yardımcısı Numan Kurtulmuş etkinliği önceden devletin Alevilerle yeniden barışması olarak tanımlamıştı.

Cumhuriyet ve Evrensel’e göre ABF, ADFE ve Pir Sultan Abdal Kültür Derneği daveti kabul etmedi. ABF Başkanı Muhittin Yıldız Cumhuriyet’e etkinliği yapay ve yaklaşan anayasa referandumuna yönelik bulduğunu söyledi. Dedekargınoğlu ise Karar’a bu işe girmesinin birinci nedeninin birlik ve beraberlik vurgusu olduğunu söyledi, cemevlerinin yasal statüsü gibi Alevi taleplerini sıraladı.

Tarih

Nevruz erkânının zamanı ocaktan ocağa değişir: aktarılan tekke geleneğinde erkân sabah, Şeyh Çakır Ocağı’nda akşam, Trakya’daki Bektaşi meydanlarında ise Nevruza bağlanan gece yapılır. Bu yılın tarihleri için Alevi takvimi sayfasına bakabilirsiniz.