Kul Himmet

Genel bilgi

Kul Himmet, Alevi-Bektaşi çevrelerinde “yedi ulu ozan” arasında sayılan bir halk şairidir. Reyhan Keleş bu yedi ozanı Nesîmî, Hatâî, Fuzûlî, Yemînî, Pir Sultan Abdal, Virânî ve Kul Himmet olarak sayar. Keleş, bazı Alevi çevrelerinin Fuzûlî yerine Teslim Abdal’ı listeye aldığını da not eder. Şaban Banaz’a göre Kul Himmet, bu çevrelerde Şah Hatayi ve Pir Sultan Abdal’dan sonra gelen en önemli adlardan biridir.

Hayatı ve tarihlendirme

Kul Himmet’in hayatı üzerine kesin bilgi azdır ve tarihler kaynağa göre değişir. Nurettin Albayrak, bazı şiirlerinden hareketle 16. yüzyılın ikinci yarısı ile 17. yüzyılın ilk yarısında yaşadığının tahmin edildiğini yazar. Banaz’ın aktardığına göre Fuat Köprülü onun 16. yüzyıl şairi olabileceğini söylemiş, Cahit Öztelli ise 1650 ile 1700 yıllarını göstermiştir. Banaz, İrfan Çoban’a dayanarak Görümlü köyünde anlatılan 1550 doğum ve 1620 ölüm tarihlerini aktarır. Bu tahmini, şiirlerinde Safevî şahları Tahmasb ile Abbas’ın anılmasıyla uyumlu bulur.

Albayrak’a göre Tokat’ın Almus ilçesine bağlı Görümlü (eski adıyla Varzıl) köyündendir ve türbesi de oradadır. Banaz, Osmanlı arşiv kayıtlarına dayanan yakın tarihli bir çalışmanın bu bağlantıyı desteklediğini belirtir. Banaz ayrıca şairin asıl adının Hüseyin olduğunu bir şiirine dayanarak ileri sürer.

Pir Sultan Abdal ile ilişkisi

Kul Himmet ile Pir Sultan Abdal arasındaki ilişki farklı yorumlanır. Albayrak, Kul Himmet’in Pir Sultan’dan etkilendiğini kesin sayar, ancak onun Pir Sultan’ın müridi olduğu görüşünü kabul etmez. Ona göre bu görüşe dayanak yapılan dizenin doğru okunuşunda Pir Sultan’ın adı geçmez. Banaz ise aynı dizeyi Pir Sultan adıyla okur ve başka bir deyişi de ekleyerek Kul Himmet’in Pir Sultan’ı mürşit olarak gördüğünü savunur. Banaz’ın aktardığına göre Sadettin Nüzhet Ergun da onu Pir Sultan’ın müridi saymıştır. Banaz ve Keleş, Pir Sultan’a ait bir deyişte Kul Himmet’e “kardaş” diye selam gönderildiğini de aktarır.

Banaz’ın aktardığına göre Turgut Koca, Kul Himmet’i Hacı Bektaş dergâhında dervişlik yapmış biri olarak gösterir. Banaz bu iddiayı tarihsel açıdan doğru bulmaz. Yine de şairin deyişlerinde Hacı Bektaş Veli’yi sevgiyle andığını belirtir.

Aynı mahlası kullanan şairler

Albayrak, Kul Himmet mahlasını kullanan iki şair daha sayar. Bunlardan ilki, Albayrak’a göre 18. yüzyılın ikinci yarısı ile 19. yüzyılın ilk yarısında yaşamış, Divriğili, asıl adı İbrahim olan Kul Himmet Üstadım’dır. Albayrak’a göre bu şairin varlığı yakın zamana kadar bilinmediği için şiirleri Kul Himmet’e mal edilmiştir. İkincisi, 19. yüzyılda yaşamış, “Hacik Kız” diye de anılan ve yine Kul Himmet Üstadım mahlasını kullanan Hatice adlı bir şairdir. Banaz da İbrahim Aslanoğlu’nun Kul Himmet Üstadım adlı derlemesindeki şiirlerin Divriğili şaire ait olduğunu belirtir. Kutlu Özen’in ayrı şairler olarak andığı Sefil Kul Himmet ile Öksüz Kul Himmet için ise Albayrak, Kul Himmet bu iki sıfatı da kullandığından farklı şairler olma ihtimalini zayıf bulur.

Şiiri ve konuları

Albayrak, tespit edilebilen yaklaşık 150 şiirinden söz eder. Albayrak’a göre hece ölçüsünü başarıyla kullanmıştır, aruzla yazdığı birkaç şiiri de vardır. Şiirleri dörtlük sayısı bakımından genellikle uzundur. Nefes, destan, Kerbela şehitleri için ağıt ve taşlama türlerinde ürün vermiştir. Hz. Ali ve On İki İmam sevgisi, İslam tarihi ve evliya menkıbeleri başlıca konularıdır. Safevî şahlarına övgü, zamandan şikâyet, gurbet ve aşk da şiirlerinde yer alır.

Albayrak’a göre Kul Himmet’in sevilmesinin başlıca nedeni, Alevi inancını halkın anlayacağı bir Türkçeyle anlatmasıdır. Şiirleri pek çok cönke girmiş, halk ona “Koca Kul Himmet” demiştir. Banaz, deyişlerinin bugün de ezgili olarak Alevi-Bektaşi erkânlarında okunduğunu belirtir. Cemlerde okunan şiirler için deyiş ve nefes maddesine bakılabilir.