Kaygusuz Abdal

Genel bilgi

Nihat Azamat’a göre Kaygusuz Abdal, Alevi-Bektaşi edebiyatının kurucusu olarak kabul edilir. Özlem Özdemir de onun Yunus Emre’den sonra Türk tasavvuf edebiyatının en büyük temsilcisi sayılabileceğini belirtir. Özdemir’e göre Abdal Musa’nın halifesi olarak şiirleri her dönemde Alevi-Türkmen toplulukları arasında söylenmiş ve cemlerde okunmuştur.

Hayatı ve menkıbeler

Hayatına dair bilinenler büyük ölçüde, Azamat’a göre ölümünden muhtemelen bir buçuk asır sonra yazılmış anonim bir menâkıbnâmeye ve eserlerindeki ipuçlarına dayanır.

Azamat’ın aktardığı menâkıbnâme anlatısına göre asıl adı Gaybî’dir ve Alâiye (Alanya) sancak beyinin oğludur. Anlatıya göre bir av sırasında vurduğu geyiği izleyerek Elmalı’daki Abdal Musa tekkesine varır. Attığı okun şeyhin koltuğuna saplanmış olduğunu görünce onun dervişi olur. Babası, Teke beyinin desteğiyle tekkeye saldırır; menkıbeye göre Teke beyi Abdal Musa’nın kerametleriyle ölür. Gaybî sonunda babasının da rızasını alarak şeyhine bağlanır ve şeyhi ona Kaygusuz mahlasını verir. Bu bir menkıbe anlatısıdır.

Kaynaklar ayrıntılarda ayrışır. Özdemir onu “Kaygusuz Abdal adıyla tanınan Alaâddin Gaybi” olarak anar ve Alâiye beyinin oğlu sayar. Azamat ise Alâeddin adının ileri sürüldüğünü, ancak “Alâî” nisbesinin yalnızca şairin Alâiyeli olduğunu gösterdiğini belirtir; baba ve dede adlarına ilişkin bilgileri de tahmin olarak değerlendirir. Kenan Ziya Taş ise onu Alâiye değil Teke beyinin oğlu olarak tanıtır.

Doğum tarihi de belirsizdir. Rıza Nur 1341’i doğum yılı olarak kabul etmiştir; başka bir görüş ise Dilgüşâ’daki bir dizeden hareketle 1398’i önermiştir. Azamat 1398’i, Abdal Musa’ya intisabıyla bağdaşmadığı için kabul etmez ve doğumunu 1341’den sonraya yerleştirir. Azamat’ın maddesinde ölüm yılı, Ahmed Sırrı Baba’nın verdiği 1444 olarak, soru işaretiyle gösterilir. Özdemir de ölüm yeri ve tarihi konusunda farklı görüşler olduğunu belirtir.

Abdal Musa ile ilişkisi ve yolculukları

Menâkıbnâmeye göre şeyhine kırk yıl hizmet etmiş ve ondan icazet almıştır. Menkıbeye göre ardından kırk abdalla hacca çıkmış, Mısır sultanı onun için Nil kıyısında Kasrü’l-ayn adlı bir dergâh yaptırmıştır. Azamat’a göre bazı şiirlerinde geçen kişi ve yer adlarından hareketle bir süre Rumeli’de yaşadığı genel olarak kabul görmüştür. Aynı mahlası kullanan başka şairler de vardır: Azamat’ın aktardığına göre Kocatürk bu şiirlerin bir kısmını Vizeli Sarayî’ye bağlamış, Gölpınarlı ise 16. yüzyıl şairi Vizeli Alâeddin’in şiirleriyle karışmış olabileceğine dikkat çekmiştir. Azamat’a göre 1495 tarihli bir yazma bu kaygıyı büyük ölçüde giderir.

Eserleri

Azamat’a göre mensur eserleri arasında en tanınmışı Budalanâme’dir. Kitâb-ı Miglâte, Vücûdnâme ve Saraynâme de ona aittir. Risâle-i Kaygusuz Abdal’ın ona aidiyeti ise kesin değildir. Dilgüşâ manzum bir bölümle başlayıp mensur devam eder. Mürettep bir divanı yoktur; şiirleri çeşitli yazmalarda, örneğin Marburg’daki bir mecmuada toplu hâlde bulunur. Özdemir, Abdurrahman Güzel’e dayanarak Risâle-i Baba Kaygusuz adlı eseri de ona ait sayar.

Üslubu ve şathiyeler

Azamat’a göre Kaygusuz Abdal hece vezniyle yazdığı şathiyelerle tanınmıştır. Ancak Azamat’a göre hece vezinli şiirler bütün şiirlerinin yalnızca beşte biridir; kalanın çoğu aruzladır. Şathiyelerinde yaşama sevgisini, yemek içmek gibi gündelik konuları ve gündelik dertlerden yakınmaları ince bir alayla işler; kaba sofulardan uzak durmak da konuları arasındadır. Dili Arapça ve Farsça tamlamalardan uzak, sade bir Türkçedir. Özdemir’e göre anlaşılır dili ve mizahi üslubu, Alevi-Bektaşi topluluklarınca sevilmesinde etkili olmuştur.

Alevi-Bektaşi geleneğindeki yeri

Azamat’a göre eserleri Bektaşiliğin kurumsallaşmasından önce yazılmıştır ve Hacı Bektaş Veli’nin adını anmaz. Ancak bağlı olduğu Rum abdalları ve Kalenderî çevreleri 16. yüzyılda Bektaşilik içinde eridiği için o dönemden itibaren Bektaşiliğin önemli şahsiyetlerinden biri olmuştur. Gelenekte haydarî, hüseynî ya da kalenderî diye anılan dört ve on iki dilimli tacı ilk kullanan kişi kabul edilir. Meydandaki on iki posttan nakib postu onu temsil eder. Kahire’deki tekkesi, Hacıbektaş, Necef ve Kerbelâ ile birlikte Bektaşilerin dört halife makamından biri sayılmıştır.

Özdemir, eserlerini dört kapı kırk makam öğretisi ve insan-ı kâmil anlayışı çerçevesinde inceler. Özdemir’e göre Kaygusuz Abdal, başta Pir Sultan Abdal olmak üzere kendisinden sonra gelen pek çok Alevi ve Bektaşi şairini etkilemiştir.