Hıdırellez

Tanım

Hıdırellez, Hızır ve İlyas adlarının halk ağzındaki birleşik biçimidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde Ahmet Yaşar Ocak, günün Hızır ile İlyas’ın yılda bir kez bir araya geldiği gün olarak kabul edildiğini ve mayıs başında kutlandığını yazar. Döğüş’e göre Anadolu’da hem Alevi-Bektaşi hem Sünni topluluklar bu bahar bayramını kutlar. Bu yazı, günün Alevi topluluklardaki yerine odaklanır.

Hızır ve İlyas

İslâm Ansiklopedisi’nin “Hızır” maddesinde İlyas Çelebi, Hızır ile İlyas’ın ayrı kişiler olduğunu ve birlikte hareket ettiklerine dair bir bilgi bulunmadığını belirtir. Aynı maddede Süleyman Uludağ’ın aktardığı halk inancına göre ise ikisi her yıl bir kez buluşur. Döğüş, iki adın bazen ayrı kişiler, bazen tek bir “Hızır-İlyas” şahsiyeti olarak düşünüldüğünü not eder. Kumartaşlıoğlu, yaygın halk inanışında Hızır’ın karada, İlyas’ın denizde darda kalanlara yardım ettiğini yazar. Yazarın Selçuk’tan aktardığı bir Tahtacı inanışında ise ikisi küçük yaşta ayrılmış iki kardeştir ve Hızır denizin, İlyas karanın pîri sayılır.

Alevi-Bektaşi inancında Hızır

Döğüş’e göre Alevi-Bektaşi inançlarında Hz. Ali, Hızır ve İlyas özdeşleştirilir; Hızır bazen Hacı Bektaş Veli ya da Şah İsmail ile de bir tutulur. Aynı yazar, gülbanklardaki “Hızır yoldaşın ola” gibi dualarda Hızır’ın mürşidin simgesi olduğunu söyler. İslâm Ansiklopedisi’nde Süleyman Uludağ, Bektaşilikteki on iki posttan mihmandarlık postunun Hızır’a ait sayıldığını ve Hızır adının bazen Hz. Ali için kullanıldığını yazar. Çınar da Hızır’ı Hz. Ali ile birlikte Alevi yol ve erkânının en önemli kutsallarından biri olarak tanımlar.

Alevi topluluklarda Hıdırellez

Hıdırellezin anılış biçimi ocaktan ocağa ve yöreden yöreye değişir. Sarıkaya’nın görüştüğü ocak dedesine göre Kütahya Hisarcık’taki Şeyh Çakır Ocağı’nda Hıdırellez, Nevruz, Muharrem ve Güz Birliği ile birlikte yılın dört büyük cem erkânından biridir.

Kumartaşlıoğlu, Balıkesir’in Edremit ve Burhaniye ilçelerindeki Tahtacıların Hıdırellezi diğer topluluklardan farklı olarak üç gün boyunca kutladığını aktarır. Son gün mezarlıklar ziyaret edilir, kurban kesilir, mezar başlarında ateş yakılıp kahve pişirilir. Yazar, Tahtacı olmayan toplulukların Hıdırellez kutlamalarında mezar ziyaretine rastlanmadığını belirtir. Aynı makalede Aksüt’ten aktarıldığına göre Akçainiş Tahtacıları Hıdırellezde cem yapar: asıl kurban bir su başında kesilir, kurbandan önce deyiş ve nefesler söylenir. Yazarın Yılmaz’ın 1948 tarihli çalışmasından aktardığına göre İzmir’deki Tahtacılar da kabirleri ziyaret edip kırda semah dönerdi. Bazı Tahtacı köylerinde yatır ziyaretleri de yapılır.

Daha genel halk adetleri arasında Ocak, “hıdırlık” denen yeşil mesire yerlerinde yapılan kutlamaları ve dileklerin kâğıda yazılıp gül ağaçlarının dibine bırakılması gibi uygulamaları sayar.

Hızır orucuyla ilişkisi

Hıdırellez, Alevilerin kış ortasında tuttuğu Hızır orucu ile karıştırılmamalıdır. Ocak, Türkiye Alevilerinin ve İran’daki Kızılbaş Karakoyunlu Türkmenlerinin Hıdırellezden ayrı olarak şubat ortasında oruçla geçirilen bir “Hızır nebî bayramı” kutladığını yazar. Çınar da Türkiye Alevileri arasında, bölgelere göre farklılık gösterse de, Hızır’ın kışın en zor zamanında geldiğine inanıldığını, Hızır orucu, Hızır cemi ve Hızır lokması gibi uygulamaların bu dönemde yoğunlaştığını belirtir. Adlandırma kaynaktan kaynağa değişir: Döğüş “Hızır Nebi bayramı” adını Hıdrellez merasimleri için kullanır ve Hızır orucu, lokması ve semahının Alevi kesimlerde hâlâ kutsal sayıldığını yazar.

Tarih

Hıdırellezin süresi ve anılış günleri topluluklara göre değişebilir; Edremit ve Burhaniye Tahtacılarının üç günlük kutlaması buna bir örnektir. Bu yılın tarihi için Alevi takvimi sayfasına bakabilirsiniz.