Hacıbektaş

Kasaba ve külliye

Hacıbektaş bugün Nevşehir’e bağlı bir ilçedir. M. Baha Tanman’a göre Hacı Bektaş Veli, o dönemde Sulucakarahöyük adını taşıyan bu yere gelip kendi adına bir zâviye kurmuştur. Tanman’a göre külliye 13. yüzyılın ortalarından 20. yüzyılın ilk çeyreğine uzanan bir sürede biçimlenmiştir. Yapılar üç avluya dağılır: girişteki Nadar Avlusu, meydan evi ve aşevinin bulunduğu Dergâh Avlusu, türbeleri ve Kırklar Meydanı’nı barındıran Hazret Avlusu.

Çelebiler ve babalar

Tanman’a göre Balım Sultan döneminden sonra Bektaşilikte birbiriyle rekabet eden iki kol oluşmuştur. Mücerred babalara bağlı tekkeler pîr evindeki dedebabayı, Anadolu Aleviliğine bağlı çevreler ise Hacı Bektaş’ın soyundan geldiğini söyleyen çelebileri tarikatın gerçek reisi olarak tanımıştır. İbrahim Gül 2021 tarihli çalışmasında Alevi ocaklarının çoğunun dergâhtaki çelebi ailesine saygı gösterdiğini, ancak dergâhın ocaklar üzerindeki etkisinin zayıfladığını ileri sürer.

Kapatılma ve müze dönemi

Tanman’a göre 1826’da Bektaşilik kaldırılınca pîr evi Nakşibendiyye tarikatına devredildi. Yıkmış’a göre dergâh, tekke ve zaviyeleri kapatan 1925 tarihli 677 sayılı kanunla kapandı. Tanman’a göre külliye bir süre Numune Ziraat Okulu olarak kullanıldı, eşyaların bir kısmı Ankara Etnografya Müzesi’ne, kitaplar Millî Kütüphane’ye aktarıldı. Gürbey, Gül ve Taşğın, bazı eşyaların açık artırmayla satıldığını aktarır. Tanman’a göre 1958’de başlayan onarımın ardından külliye 16 Ağustos 1964’te müze olarak açıldı. Yıkmış, kapalı kaldığı yılların ilçe halkının belleğinde nasıl yer ettiğini sözlü tanıklıklarla inceler; bu tanıklıklarda tarihi kesin olmayan bir su baskını ve gençlerin Kırklar Meydanı’ndaki suyu boşaltması öne çıkar.

Müze statüsü üzerine görüşler

Selçuk Kahraman, Çıplak ve Çevik’e dayanarak, 1949’da Babağan kolunun dedebabası olarak öne çıkan Ahmed Sırrı Baba çevresinin 1950’lerin başında Demokrat Parti yöneticileriyle, dergâhın ve pîr evinin eski statüsüne kavuşturulması şartıyla oy desteği konusunda anlaştığını aktarır; Maden’e dayanarak sözün tutulmadığını ekler. Kahraman’ın aktardığına göre Özbey’in 1963 tarihli yayınında müze statüsü, dergâhın millî bir anıta dönüşmesi olarak yorumlanmıştır.

Anadolu Ajansı’nın aktardığına göre 2016’da Alevi Bektaşi Federasyonu çağrısıyla Hacıbektaş’ta buluşan dernekler, müzenin dergâh statüsüyle Alevilere devrini istedi. Aynı ajansa göre Diyanet İşleri Başkanı Mehmet Görmez 2014’te dergâhın sıradan bir müze olarak kalmaması, tarihteki işlevlerine kavuşturulması gerektiğini söyledi. bianet’in PİRHA’ya dayanarak aktardığına göre 2024’te Türkiye Alevi Federasyonu’nun okuduğu ve başka Alevi kurumlarının imzaladığı açıklama, dergâh başta olmak üzere devlet kurumlarının elindeki Alevi dergâh ve türbelerinin Alevilere teslimini istedi. Aynı habere göre Kültür ve Turizm Bakanlığı, etkinlik alanlarının Alevi ve Bektaşi sivil toplum kuruluşlarına açık olacağını, planlamayı Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı’nın yapacağını duyurmuştu. bianet’e göre DEM Parti Eş Genel Başkanı Tuncer Bakırhan da “Bu dergah müze değildir” diyerek dergâhtaki caminin açık, cemevinin kapalı olduğunu eleştirdi.

Anadolu Ajansı’na göre Kültür ve Turizm Bakanlığı 2020’de Hacıbektaş’ta müze ve türbe ziyaretiyle biten kendi anma etkinliğini düzenledi. Ajansa göre 2025’te ilçede açılan Horasan Erenleri Dergahı Cemevi Külliyesi’nin töreninde Kültür ve Turizm Bakan Yardımcısı Batuhan Mumcu, Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı’nın kuruluşunu toplumun sorunlarının çözümüne yönelik bir adım olarak tanımladı.

Anmalar

Başlıca anma ağustosta yapılır, ancak kaynaklar farklı tarihler verir; güncel tarihler için takvim sayfasına bakılabilir. Selçuk Yıldız’ın Anadolu Ajansı haberine göre 2011’deki etkinlikler 15-18 Ağustos tarihlerine planlanmıştı; gelenler türbeyi ziyaret edip Arslanlı Çeşme’den su içer, ilçenin doğusundaki Çilehane’de içinden geçenlerin günahsız olduğuna inanılan Delikli Taş’tan geçer. Anadolu Ajansı, müzenin 2012’de 370 bin ziyaretçi aldığını ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 13 Ağustos 2022’de “Hakk’a Yürüyüşünün 751. Yıl Dönümü Anma Programı”na katılıp dergâh ve müzeyi ziyaret ettiğini aktarır. bianet’e göre 2024’te Hacıbektaş Belediyesi ile Alevi kurumları 61. Ulusal ve 35. Uluslararası anmayı 16-18 Ağustos’ta düzenledi, Bakanlık da aynı tarihlere ayrı bir program duyurdu; anmaya farklı partilerden siyasetçiler katıldı. Anadolu Ajansı’na göre Horasan Erenleri Dernekler Federasyonu Başkanı Mehmet Şahin ise 2025’te 11 Ekim’i Hacı Bektaş Veli’nin Hakk’a yürüyüşünün yıl dönümü olarak andı.