Alevilik nedir?

Kavram ve adlandırma

“Alevi” sözcüğü Arapça kökenlidir ve sözlükte “Ali’ye mensup” anlamına gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Alevî” maddesine göre terim tarih boyunca Hz. Ali’nin soyundan gelenlerden onu destekleyen siyasi ve tasavvufi çevrelere kadar farklı gruplar için kullanılmıştır. Aynı maddeye göre bugün bu adla en çok bilinen topluluklar Nusayrîler ve Anadolu Kızılbaşlarıdır; bu yazı Anadolu ve Balkanlar’daki Alevilikle ilgilidir.

Osmanlı belgelerinde bu topluluklar için çoğu zaman aşağılayıcı bir anlam taşıyan “Kızılbaş” ve “Râfizî” adları kullanılmıştır. Toplulukların kendilerini Alevi olarak adlandırdığı belirtilse de bu adın “Kızılbaş” yerine genel bir üst kavram olarak yaygınlaşması, kaynaklarda Cumhuriyet’in ilk yıllarına ya da 1960’lardan sonrasına tarihlenir.

Dil ve etnik çeşitlilik

Alevilik tek bir etnik gruba ya da dile bağlı değildir. Martin van Bruinessen, Anadolu’daki büyük Alevi gruplarını Türkçe ve Kürtçe konuşanlar olarak ayırır. Bruinessen, Kürtçe konuşan Alevileri kendi içinde Kurmancî ve Zazaca konuşanlar olarak ayırır. Arpacı’nın aktardığına göre Bruinessen, Kars’ın doğusunda Azerbaycan Türkçesi konuşan Alevileri ayrı bir grup sayar. Kimliğin nasıl tanımlandığı tartışmalıdır: Bruinessen, birçok Kürt Alevinin kendini önce Alevi olarak gördüğünü aktarır. Kürt siyasi hareketleri Kürt kimliğinin öne çıkarılmasını istemiş, bazı resmî yayınlar ise onları Türk olarak tanımlamıştır. Arapça konuşan Nusayrîler (Arap Alevileri) ise ayrı bir gelenektir. TDV İslâm Ansiklopedisi bu topluluğun kökenini 9. yüzyılda Muhammed b. Nusayr’a dayandırır ve Türkiye’de Hatay ile kısmen Adana ve Mersin’de yaşadığını belirtir. Bruinessen’e ve onu aktaran Işıl Arpacı’ya göre bu topluluğun öteki Alevi gruplarıyla tarihsel bir bağı yoktur.

Tarihsel arka plan

Kökene dair görüşler farklıdır. TDV ansiklopedisindeki maddeler geleneği, 13. yüzyıl Anadolu’sunda Türkmenler arasında eski inançların Bâtınî-Şiî unsurlarla kaynaşmasına bağlar ve 16. yüzyılda Safevî propagandasıyla şekillendiğini belirtir. Ocak merkezli araştırmalar ise geleneği dede ocaklarının soy zincirleri ve yaşayan pratikleri üzerinden anlamayı önerir; bu yaklaşıma göre ocakların farklı tasavvufi bağlantıları, inanç ve ritüellerdeki çeşitliliğin başlıca nedenidir. Bruinessen ise Türkçe ve Kürtçe konuşan Alevileri, Safevîlere dinî bağlılık duyan isyancı aşiretlerin torunları olarak görür. Aynı yazar, bazı Kürt siyasi çevrelerinin Aleviliğe İran (Zerdüştî) kökenli bir geçmiş atfettiğini aktarır.

İslam ile ilişkisi

Aleviliğin İslam’la ilişkisi tartışmalıdır. Üzüm’ün TDV maddesi, Buyruk’ta kelime-i şehadetteki iki iman esasının Hz. Ali’nin velayeti eklenerek kabul edildiğini aktarır. Madde ayrıca geleneğin On İki İmam Şiiliğiyle örtüşmediğini savunur. Aynı maddeye göre günümüz Alevilerinin görüşleri, Aleviliği ayrı bir din saymaktan İslam’ın özgün bir yorumu olarak görmeye kadar uzanır. Alvanoğlu ise 1980’lerden bu yana süren kimlik tartışmalarının büyük ölçüde “Alevilik nedir?” ve “İslam içindeki yeri nedir?” gibi tanım sorularında kaldığını vurgular ve hak taleplerinin önceden yapılmış bir tanıma bağlanmasını sorgular.

Temel inanç ve ritüeller

Alevi-Bektaşi inancının merkezinde Hz. Ali’ye duyulan bağlılık yer alır. UNESCO’nun 2010’da İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne aldığı semah, cemin on iki hizmetinden biridir; kadınlar ve erkekler birlikte, saz eşliğinde döner ve biçimi topluluktan topluluğa değişir. Öğretiler büyük ölçüde sözlü olarak, deyiş ve nefeslerle aktarılır.

Toplumsal ve dinî örgütlenmede dede, rehber ve talip ilişkisi belirleyicidir. “Dört kapı, kırk makam” öğretisi, musahiplik ve görgü cemi de yolun temel unsurları arasında sayılır. Bunların yorumu ve uygulanışı ocaktan ocağa, bölgeden bölgeye değişir. Üçer’in de aktardığı “Yol bir, sürek bin birdir” sözü bu çeşitliliğe işaret eder.

Alevilik ve Bektaşilik

TDV’deki Kızılbaş maddesine göre birbirine yakın bu iki gelenek, 13. yüzyıldaki Babaî hareketinin ardından şekillenmiş, zamanla ayrışmış ve örgütlenme bakımından farklılaşmıştır. Bektaşilik bir tarikat yapısı içinde gelişmiş ve Osmanlı merkezî idaresiyle büyük ölçüde sorunsuz bir ilişki sürdürmüştür. Kızılbaş-Alevi toplulukları ise yönetimle sürekli bir gerilim yaşamış ve daha kapalı bir toplumsal yapı içinde varlığını sürdürmüştür. Köprülü, Eröz ve Mélikoff gibi araştırmacılar ise Bektaşiliğin Türkmen babalarına, Kızılbaşlığın onların hitap ettiği topluluklara dayanmasından hareketle Kızılbaşlığı “köy Bektaşiliği” olarak nitelemiştir.

Günümüzde Alevilik

Aleviler bugün Anadolu’nun birçok ilinde, iç göçle büyük kentlerde ve Balkanlar’da yaşar. 1960’lardan itibaren artan kentleşme ve göçle birlikte dedelik, musahiplik ve düşkünlük gibi geleneksel kurumlar zayıflamıştır. Topluluklar kentlerde dernek ve vakıflar aracılığıyla örgütlenmiş, Alevilik 1980’lerden sonra kamusal ve akademik tartışmalarda daha görünür hâle gelmiştir.