Pir Sultan Abdal

Genel bilgi

Pir Sultan Abdal, 16. yüzyılda yaşadığı kabul edilen bir halk şairidir. Alevi inancında yedi ulu ozandan biri olarak anılır. Pir Sultan Abdal adıyla bilinse de şiirlerinin çoğunda yalnızca “Pir Sultan” mahlası geçer.

Hayatı

Dönemin Osmanlı kayıtları onun hayatını aydınlatmaz; arşivlerde bulunan sınırlı belgeler de doğum ve ölüm tarihlerini kesinleştirmeye yetmez. Bu yüzden hayatı büyük ölçüde sözlü anlatılara ve şiirlerinden çıkarılan ipuçlarına dayanarak anlatılır.

Nurettin Albayrak’a göre 16. yüzyılın başlarında Sivas’ın Yıldızeli ilçesine bağlı Banaz köyünde doğmuş olması muhtemeldir. Bir şiirindeki ifadeden hareketle asıl adının Haydar olduğu düşünülür. Albayrak yine bir şiirine dayanarak ailesinin Horasan’dan Hoy’a, oradan da Sivas yöresine göç etmiş olabileceğini belirtir. Halk anlatılarına göre çocukken koyun güderken rüyasında Hacı Bektaş Veli’yi görmüş ve “Pir Sultan” adını ondan almıştır.

Ölümüne dair anlatılar

Alevi geleneğine göre Sivas valisi Hızır Paşa onu önce hapsettirmiş, ardından saraydan gelen emirle Sivas’ta idam ettirmiştir. İdamın tarihi belirsizdir. Albayrak, öne sürülen tarihler arasında 1589-1590 yıllarını ve Kanuni Sultan Süleyman ile Şah Tahmasp’ın hüküm sürdüğü dönemi sayar. İbrahim Aslanoğlu, arşiv belgeleri ile halk anlatılarını birlikte değerlendirerek Hızır Paşa’nın göreve gelişi ve Pir Sultan’ın ölümü için tahminler yapmıştır. İlhan Cem Erseven ise arşiv belgelerinin, onu astıranın gerçekten Hızır Paşa olup olmadığı konusunda ikna edici bilgi vermediğini belirtir.

İdamın nedeni de farklı biçimlerde yorumlanır. Albayrak, onun Anadolu’daki Safevî propagandasından etkilendiğini ve İran şahını destekleyen tutumunun, Osmanlı’nın Kızılbaşlara sert davrandığı bir dönemde idamında rol oynadığını belirtir. Erseven ise onu, dönemin toplumsal ve ekonomik koşulları içinde topluluğunun taleplerini dile getiren ve Osmanlı düzenine karşı duran bir önder ozan olarak değerlendirir.

Aynı mahlası kullanan şairler

Pir Sultan adına kayıtlı şiirlerin hangisinin kime ait olduğu tartışmalıdır. İlk derlemede 105 şiir yer alırken sonraki derlemelerde bu sayı 400’ü aşmıştır. Albayrak, benzer mahlası kullanan birkaç şairi ayrı ayrı anar. Aslanoğlu ise uzun saha çalışmalarına dayanarak aynı ya da benzer mahlası kullanan altı Alevi-Bektaşi şairi ayırt etmiş, tespit ettiği 427 şiirden 161’ini Banazlı Pir Sultan’a vermiştir. Asım Bezirci ise ona 182 şiir atfetmiştir. Bu nedenle sayılar araştırmacıya göre değişir.

Şiiri ve Alevi geleneğindeki yeri

Şiirleri çoğunlukla koşma ve semai biçimindedir. Redifle desteklenen yarım kafiyeyi sıkça kullanır. Hz. Muhammed, Hz. Ali ve On İki İmam sevgisi ile Caferi inancı başlıca konuları arasındadır. Ölüm, aşk, ayrılık, özlem ve haksızlığa karşı duruş üzerine şiirleri de vardır. Albayrak’a göre üzerinde en çok etkisi olan şair Hatayî’dir. Kaygusuz Abdal’ın etkisi de görülür.

Deyiş ve nefesleri Alevi-Kızılbaş ve Bektaşi cemlerinde okunur. Albayrak’a göre bazı şiirleri Sünni tekkelerde de ilgi görmüştür. Bugün pek çok vakıf, dernek ve cemevi onun adını taşır. Bazı araştırmacılar onu öncelikle dinî bir şair olarak ele alır. Bazıları ise şiirlerindeki dinî ve siyasi başkaldırı unsurlarını, Alevi deyişlerindeki muhalif söylemin bir örneği olarak inceler.